Argovia


Il chantun Argovia sa definescha sez sco «chantun da cultura». Betg senza raschun – cun sia Lescha da cultura da l'onn 1968 è el stà in dals emprims chantuns che ha francà la promoziun e la tgira da la cultura sco incumbensa dal stadi en la Constituziun chantunala. Il surnum «chantun da cultura» ha ses origin al cumenzament dal 19avel tschientaner, cur che l'engaschament spezial en il champ cultural è vegnì lantschà. Da la Societad per la cultura patriotica («Gesellschaft für vaterländliche Kultur») ch'è vegnida fundada l'onn 1811 en il chantun Argovia èn resultadas en il decurs dal temp differentas uniuns ed instituziuns culturalas. Uschia è sa furmà il terren fritgaivel per uniuns culturalas en l'ambient urban e rural.

Il patrimoni cultural immaterial en la nova Lescha da cultura


Da la vita culturala fitg ritga, favurisada tras la vasta politica da promoziun dal temp passà, fan er part la cultura immateriala e pia las tradiziuns vivas. L'impurtanza da questas tradiziuns per il chantun Argovia è vegnida accentuada en la nova Lescha da cultura dal 2010. En quella è il patrimoni cultural immaterial numnà per l'emprima giada explicitamain sco sectur da promoziun cumplementar dal chantun ed attribuì al champ d'incumbensas dal Curatori da l'Argovia. Pli tard è il patrimoni cultural immaterial daventà in accent da la politica da cultura. Quai mussan diversas occurrenzas sco las discussiuns da podi ch'il forum «Schlossplatz» ha realisà l'onn 2010 en il rom da l'exposiziun cun il num «Hierig – Heutig. Tradition im Aufbruch» ad Aarau. In ulteriur exempel è la concurrenza da projects «a maisa» («zu Tisch») ch'il Curatori da l'Argovia ha publitgà il schaner 2010. Questa concurrenza sensibilisescha las artistas ed ils artists per tradiziuns vivas sco basa da la lavur artistica contemporana ed illustrescha la confruntaziun viva cun il patrimoni cultural immaterial. Plinavant ha la premiaziun dals projects mussà cleramain ch'ils elements dal patrimoni cultural immaterial pon vegnir promovids en las differentas spartas gia existentas da la lavur artistica dal Curatori da l'Argovia.

La nova impurtanza che la politica culturala da l'Argovia ha survegnì è er sa mussada cleramain tar la realisaziun dal project «Patrimoni cultural immaterial, Argovia – Soloturn. Glista da las tradiziuns vivas». Ensemen cun il chantun Soloturn è vegnì registrà – en in stretg barat cun la populaziun – il patrimoni cultural immaterial. Ils resultats han pussibilità da rediger ina glista bichantunala da las tradiziuns vivas. Questa glista duai servir en il futur sco instrument per infurmar tant autoritads sco er persunas privatas. Il tema dal patrimoni cultural immaterial vegn tras quai a restar pli ditg d'impurtanza per la politica culturala dals dus chantuns. Il project e la publicaziun respectiva rinforzan la conscienza da la populaziun per lur atgnas tradiziuns.

Parallelamain a l'engaschament dal Curatori vegn promovida la cultura multifara da persunas laicas cun agid da meds finanzials dal fond da Swisslos. In accent en quest connex è la promoziun dal teater d'amaturs en collavuraziun cun persunas dal fatg. Exponents dal teater, da la litteratura e da la musica s'engaschan en e per gruppas da laicas e da laics. La tradiziun da teater ch'è francada fermamain en la populaziun resta tras quai viva ed ha success. En quest senn duain er vegnir sustegnidas furmas communitaras dal teater che cumpiglian cumponentas socialas.

La diversitad dal patrimoni cultural immaterial

Correspundentamain a la diversitad geografica ed istorica na posseda il chantun Argovia betg isanzas caracteristicas. I na dat per exempel nagin costum argovian e nagina la festa populara argoviana. Anzi, la diversitad e la varietad caracteriseschan la fascinaziun da las tradiziuns vivas en il chantun Argovia. Sch'ins consultescha la glista cun radund 500 registraziuns, chatt'ins ultra da tradiziuns urbanas – sco per exempel las festas da giuventetgna a Lenzburg, ad Aarau, a Zofingen ed a Brugg, la pestgada d'Aarau («Aarauer Bachfischet»), il chantar al bigl a Rheinfelden («Rheinfelder Brunnensingen») – er tradiziuns cun caracter rural, sco per exempel las isanzas da fritgaivladad da cleger ovs («Eierläset») e da squittar aua da Tschuncaisma («Pfingstsprützlig») sco er las messas d'engraziament e las festas da la racolta. La diversitad da las tradiziuns vivas en il chantun Argovia sa preschenta ultra da quai d'ina vart en las praticas fitg privatas ed informalas da questas tradiziuns e da l'autra vart a chaschun da lur realisaziuns publicas ch’èn enconuschentas en l'entira Svizra tudestga. Entant che per exempel las quatter tribunas per operettas a Beinwil am See, a Bremgarten, a Möriken-Wildegg ed a Rheinfelden attiran public er dad auters chantuns, han autras tradiziuns vivas lieu principalmain en in rom pli pitschen. Per exempel vegnan festivads en divers lieus ils dis dal num empè dals anniversaris, e la notg da henna avant la maridaglia tutga tar las nozzas tircas che vegnan celebradas en il chantun Argovia.

Tradiziuns vivas d'umans immigrads vegnan percepidas sco enritgiment ed il barat tranter differentas gruppas etnicas vegn stimà. Perquai na sa participeschan betg mo Talianas e Talians a la festa da San Gisep a Laufenburg. Independentamain da l'agen origin pon Svizras e Svizzers, Portugaisas e Portugais, Spagnolas e Spagnols e bleras autras persunas s'identifitgar cun l'idea da far servetschs vicendaivels il di da San Gisep. Il patrimoni cultural giudaic che ha ina lunga tradiziun en il chantun Argovia, tutga medemamain tar las tradiziuns che influenzeschan l'identitad dal chantun. La senda culturala giudaica ch'il chantun ha gidà a finanziar ad Endingen ed a Lengnau e l'emna culturala giudaica che vegn realisada dapi 6 onns contribueschan al barat ed al dialog.

En egl dattan las bleras isanzas, en las qualas giuvenils han la rolla principala. Sco mascaradas («Chläuse»), sco battagiaischlas («Chlauschlöpfer») u sco mats da matg («Stäcklibuebe») fan els d'ina vart lumparias e contribueschan da l'autra vart a la purschida culturala da las singulas vischnancas. Savens èn lur acziuns in servetsch social. Tant ils stailers da Wettingen sco er las mascaradas («Chläuse») da la chatscha da mascaradas a Hallwil («Chlausjagen in Hallwil») regalan ils daners ch'els rimnan u pretendan per in bun scopo. Ina tradiziun viva pli nova è l'open air «Heitere». Dapi l'onn 1991 vala el per blers giuvenils sco punct culminant da l'onn cultural. Er festivals anc pli giuvens sco il festival «des arcs» ad Ehrendingen u la cultura d'aria frestga a Muri («Frischluftkultur Muri») han gia survegnì il status da tradiziuns vivas. La multifariadad e la varietad da las tradiziuns vivas en il chantun Argovia n'han nagins cunfins. Bleras isanzas da l'Argovia chatt'ins la finala er en ils chantuns vischins. Sco per exempel las isanzas gia menziunadas dal cleger ovs («Eierläset») e dals mats da matg («Stäcklibuebe») collian er la tradiziun da l'industria da bindels da saida e la tradiziun da la tessaria da bindels industriala dad oz il chantun Argovia cun Basilea-Champagna.

L'anteriura ritgezza industriala dal chantun Argovia cun sia tessaria da strom en il Freiamt e cun sia industria da tubac en la part sura dal Seetal e dal Wynental ha favurisà la furmaziun da pliras tradiziuns che vivan per part anc oz e che illustreschan la diversitad dal patrimoni cultural immaterial. Ultra da las tradiziuns ed expressiuns culturalas gia menziunadas, transmessas oralmain e da l'art represchentativ, ultra da las praticas, dals rituals e da las festas per gronda part socialas, conservan per exempel la populaziun dal Freiamt enconuschientschas spezialas davart la tecnica artisanala tradiziunala da la tessaria e da la liaria da strom. La cultivaziun, la conservaziun e la producziun da semenza da las carottas da Küttigen («Chüttiger Rüebli») tras l'uniun da dunnas da Küttigen sco exempel per las praticas en connex cun la natira è in ulteriur mussament per il grond spectrum da las tradiziuns vivas en il chantun Argovia.

Ulteriuras infurmaziuns

Il patrimoni cultural immaterial en ils chantuns Argovia e Soloturn è registrà en in'atgna glista cun var 500 tradiziuns vivas ch'èn vegnidas inditgadas da las instituziuns purtadras sezzas, da la populaziun e da las vischnancas. Ultra da quai èn savens menziunadas tradiziuns vivas communalas sin las paginas d'internet communalas sco per exempel da Lupfig e da Meisterschwanden en las rubricas «cultura» respectivamain «isanzas».

Referenzas